Doğrusu, senin çağırdığın bu fikrin doğruluğundan şüphe içindeyiz, kuşkulanıyoruz.”

63-64 – Salih: “Ey benim milletim!” dedi, “Şimdi söyleyin bakayım:

Şayet ben Rabbimden gelen kesin delile dayanıyorsam ve O bana tarafından bir nübüvvet lütfetmişse?

Peki bu durumda ben kalkıp Allah’a isyan edersem, O’nun cezasından kim beni kurtarabilir?

Sizin bana hiçbir faydanız olamaz, olsa olsa ziyanımı artırırsınız.

Hem Ey milletim! İşte size mûcize olarak Allah’ın devesi!

Bırakın onu Allah’ın mülkünde yayılsın, yesin içsin.

Sakın kötü bir maksatla ona el sürmeyin, yoksa çok geçmez sizi bir azap kıstırıverir.” [7,33]

65 – Fakat halk o deveyi tepeleyince Salih onlara: “Yurdunuzda üç günlük bir ömrünüz kaldı. Sonra helâk olacaksınız. İşte hilafı olmayan kesin söz!” dedi. [7,77]

66 – Azap emrimiz gelince, tarafımızdan bir lütuf olarak Salih’i ve beraberindeki müminleri azaptan ve o günün zilletinden kurtardık.

Şüphesiz ki senin Rabbin kavî ve azîzdir (çok kuvvetlidir, mutlak galiptir).

67-68 – Zulmedenleri ise o korkunç ses tutuverdi de diyarlarında çökekaldılar.

Sanki hiç orada yaşamamış gibi oldular, ortadan silindiler.

Evet... inkâr etti Rabbini Semûd milleti.

Evet, işte onun için defolup gitti Semûd milleti!

69 – Bir zaman da elçilerimiz İbrâhim’e varıp onu müjdelemek üzere “Selam sana!” dediler.

O da: Size de Selam!” deyip çok kalmadan, elinde nefis, güzelce kızartılmış körpe bir dana getirip ikram etti. [51,26-27; 15,52-62] {KM, Tekvin 18. bölüm}

70 – Ama misafirlerinin ellerini yemeğe uzatmadıklarını görünce, onların bu hali hoşuna gitmedi

ve onlardan kuşkulandı, kalbine bir korku girdi.

“Korkma!” dediler. “Çünkü biz aslında Lût kavmini imha etmek için gönderildik.”

Lût (a.s.), Hz. İbrâhim (a.s.)’ın yakın akrabasından olup onun şeriatı üzere gönderilmiş bir Peygamberdi. Durum Hz. İbrâhim ile de ilgili olduğundan, Lût kavminin kıssasına giriş mahiyetinde Hz. İbrâhim’den bahsedilmiştir.

71 – Bu sırada hanımı da, hizmet için ayakta durmuş, onları dinliyordu.

Bunu işitince korkusunun geçmesinden ötürü gülümsedi.

Biz de onu İshak’ın, onun peşinden de Yâkub’un doğumu ile müjdeledik. [2,133; 15,54] {KM, Tekvin 17,17.19; 18,12,15}

72 – İbrâhim’in hanımı: “Ay! dedi, ben bir kocakarı, kocam da bir pir iken ben mi doğuracağım!

Doğrusu bu çok şaşılacak bir şey!” {KM, Tekvin 18,12}

73 – Elçi melekler: “Sen, dediler, Allah’ın emrine mi şaşırıyorsun?

Ey ehl-i beyt! Allah’ın rahmeti ve bereketi sizin üzerinize olsun.

O gerçekten her türlü hamde lâyıktır, hayır ve ihsanı boldur.”

74-75 – Vaktaki İbrâhim’in kalbinden korku geçip gitti ve ona müjde geldi,

hemen tuttu Lût’un halkı hakkında bizimle mücadeleye başladı.

Çünkü İbrâhim çok yumuşak huylu, yufka yürekli ve kendisini Allah’a teslim eden bir kuldu. [9,114] {KM, Tekvin 23,32}

76 – “İbrâhim! Vazgeç sen bu işten.

İşte Rabbinin helâk emri gelip çattı ve hiç şüphe yok ki onlara, geri çeviremeyecekleri bir azap geliyor.”

77 – O elçilerimiz Lût’a gelince o fena halde sıkıldı, onlar yüzünden göğsü daraldı ve:

“Gerçekten bu gün pek çetin bir gün!” dedi. {KM, Tekvin 19,1-25}

78 – Esasen kötü işler yapagelen halkı, kötü niyetle koşa koşa Lût’a geldiler,

Lût: “Ey milletim! dedi, işte kızlarım! Onlar sizin için nikâh akdi ile, daha temiz, şaibeden daha uzaktır.

Öyle ise Allah’tan korkun, emirlerini, çiğnemekten sakının da

bari misafirlerimin yanında beni rüsvay etmeyin, yok mu içinizde aklı başında bir adam? [26,165-166; 15,71-72]

Peygamber ümmetinin babası durumunda olduğundan halkının kızları hakkında böyle söylemiştir. Onları nikâhlayıp aile düzeni kurmalarını istemiştir. Aynı şeyi bizzat kendi kızları için de söylemiş olmasına mani yoktur.

79 – Şöyle dediler: “Sen de pek iyi bilirsin ki senin kızlarında hakkımız ve onlarla hiçbir alakamız yoktur, onlarda gözümüz yoktur, ama sen bizim ne istediğimizi pekâla biliyorsun!”

80 – “Keşke” dedi, “size karşı yetecek bir gücüm olsaydı

veya pek sağlam bir kaleye dayansaydım!”

81 – Melekler: “Lût! dediler, Biz Allah’ın elçileri seninleyiz,

hiç merak etme onlar size hiçbir kötülük yapamayacaklardır.

Haydi öyleyse, gecenin bir bölümünde ailenle yola çık, yürü.

Beraberindekilerin hiç biri geri dönüp bakmasın, yalnız eşin bunun dışındadır.

Zira ötekilere ulaşan hangi rüsvaylık varsa, ona da gelecektir.

Onların helâk olma zamanı sabah vaktidir.

Sahi! Sabah da pek yakın değil mi?”

82-83 – Azap emrimiz gelince o ülkenin üstünü altına çevirdik

ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan yapılıp istif edilmiş ve Rabbinin nezdinde damgalanmış taşlar yağdırdık.

Evet bu taşlar şimdiki zalimlerden de uzak değildir. [51,33]

Damgalanıp istif edilme kavramı, her taşın kime ve nereye isabet edeceğinin ezelde takdir edildiğini gösterir. Yoksa bunlara tesadüfî bir tabiat olayı olarak bakmak doğru değildir. Çünkü gerçekte tesadüf diye birşey yoktur, âlemleri yaratan yüce kudretin tasarruf ve yönetimi vardır.

84 – Medyen halkına da kardeşleri Şuaybı gönderdik. O da onlara:

“Ey milletim! dedi, yalnız Allah’a ibadet edin, çünkü sizin O’ndan başka tanrınız yoktur. Hem ölçü ve tartıyı eksik tutmayın.

Ben sizin bolluk içinde olduğunuzu görüyorum.

Ama böyle devam edecek olursanız, sizi azapla kuşatacak olan bir günden korkuyorum.  [7,85-93]

Medyen, Hz. İbrâhim (a.s.)’ın bu ismi taşıyan oğlunun soyundan gelen bir toplum olup, Kızıldenizde Akabe körfezinin doğu tarafında otururlardı. Hz. Mûsâ Şuayb (a.s.)’a hizmet etmiş, ve onun damadı olmuştur. Şuayb (a.s.)’ın öğrettiklerine dikkat edilirse, zamanımız medeniyetinin genel ahlâk anlayışını özellikle ilgilendiren çok dersler bulunur.

85 – Ey milletim! Ölçü ve tartıyı dengi dengine tam tutun,

halkın hakkını yemeyin

ve ülkede müfsitlik ederek fenalık yapmayın. [6,152; 7,85]

86 – Eğer mümin iseniz, Allah’ın helâlinden bıraktığı kâr, sizin için daha hayırlıdır.

Ben sadece sizin iyiliğinizi düşünerek öğüt veriyorum, yoksa sizin üzerinizde bir bekçi değilim.” [5,100]

87 – “Şuayb! dediler, atalarımızın taptıkları tanrılarımızı terketmeyi

yahut mallarımız konusunda istediğimiz şekilde davranmamızı senin namazın, ibadetin mi emrediyor?

Aferin, amma da akıllı, uslu bir adamsın ha!”

Kâfirler, gerek kendilerini gerek bütün varlıkları yaratıp varlıkta tutan Allah’ın huzuruna namaz miracı ile çıkmanın zevkini tadamazlar. Dolayısıyla bu, kendilerine faydasız bir uğraş geldiğinden namaz kılanlarla alayı öteden beri âdet edinmişlerdir. Şuayb (a.s.)’ın toplumu hayata kavuşturan mesajlarını, doğrudan doğruya reddedemediklerinden, dolaylı yoldan onları geçersiz kılmak niyeti ile, bütün bunları onun kıldığı namaza bağlayarak akılları sıra değersiz göstermeye çalışmışlar, onun peygamberliği ile alay etmek kasdıyla, namazı ile alay etmişlerdir.

88 – Şuayb: “Ey halkım! dedi, ya ben Rabbimden gelen açık delile dayanıyorsam

ve O, kendi katından bana güzel bir nasip lutfetmişse?

O’na nankörlük etmem doğru olur mu?

Hem ben sizi birtakım şeylerden menederek kendim onları işlemek istemiyorum ki!

İstediğim tek şey, gücüm yettiğince ortamı düzeltmektir.

Muvaffak olmam sadece Allah’ın yardımı ile olur. Onun için ben de yalnız O’na dayanıyorum, O’na yöneliyorum.

89 – Ey milletim! Bana muhalif olmanız sakın sizi Nuh halkının, yahut Hûd halkının, veyahut Semûd halkının başına gelen felaketler gibi bir musîbete uğratmasın.

Lût kavmi ise zaman ve mekân bakımından zaten uzağınızda değil, bari onların başına gelen felaketten ibret alın.

90 – Rabbinizden af ve mağfiret dileyin, sonra günahlarınızdan tövbe edip O’na sığının. O sizi affeder ve korur. Çünkü Rabbim rahimdir, veduddur” (pek merhametlidir, kullarını çok sever). [85,14] {KM, Yeremya 31,3; I Yuhanna 4,8.16; Romalılar 5,8}

Bu âyette, bir Peygamberin ağzından Cenab-ı Allah vedûd olduğunu bildiriyor. İslâm’da Allah ile kul münasebetlerinde sevginin yerinin ne derece yüksek olduğunu, tek başına bu isim göstermeye yeter. Zira Allah’ın yaratıklarını çok seven ve onlar tarafından çok sevilen olduğunu bildirir. Kulların en ideal vazifeleri Rabbe ibadetleri olup ibadet, duyulan sevginin ifade edilmesinin en ileri şeklidir. Allah’ı çok seven, O’na daha çok ibadet eder. Bu sevgi gerçeğini ispatlayan daha nice âyet ve hadis varken, bunu görmezlikten gelen bir çok müsteşrikin bulunması oldukça tuhaftır.

91 – Halkı ise “Şuayb!” dediler, “söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz, kabul etmiyoruz.

Hem içimizde seni pek zayıf görüyoruz, eğer senin üç beş kişilik akraba grubunun hatırı olmasaydı seni taşa tutar linç ederdik.

Bizim nazarımızda senin hiç önemin yoktur.”

Anlamıyorlardı, çünkü kulak vermiyorlardı, dikkatle dinlemiyorlardı, vahiy ve nübüvvete önem vermiyorlardı. Bütün fena insanlar gibi onlar da başka insanları da kendileri gibi kötü zannettiklerinden, şahsî çıkarlar peşinde koşmayan ihlaslı insanlar olacağını düşünemiyorlardı. Bu güzel insanların yaptıkları değerli hizmetlerin arkasında gizli niyetler, art düşünceler aramaya çalışıyorlardı.

92 – Şuayb: “Ey milletim, demek akrabam sizin nazarınızda Allah Teâladan daha mı kıymetli ki siz O’nun buyruklarını arkanıza atıverdiniz.

Ama şunu hiç unutmayın ki Rabbim, yaptığınız bütün şeyleri ilmi ile ihata etmektedir.

93 – Ey milletim! Siz vargücünüzle elinizden geleni yapın, ben de vazifemi yapıyorum.

Zelil ve perişan eden azabın kime geleceğini ve asıl yalancının kim olduğunu yakında bilip öğreneceksiniz.

Gelecek azabı gözleyip bekleyin, ben de gözlüyorum.”

94-95 – Azap emrimiz gelince, tarafımızdan bir lütuf olarak Şuayb ve beraberindeki müminleri o azaptan kurtardık.

Zulmedenleri ise o korkunç ses bastırıverdi de diyarlarında çökekaldılar.

Sanki hiç orada yaşamamış gibi oldular.

Evet, Semûd halkı defolup gittiği gibi Medyen halkı da defoldu gitti!

96-97 – Mûsâ’yı da âyetlerimizle ve özellikle pek âşikâr bir delil ile,

Firavun’a ve ileri gelen adamlarına Peygamber olarak gönderdik.

Ama adamlar tutup Firavunun emrine tâbi oldular.

Oysa Firavun’un emri tutarlı ve doğru bir emir değildi. [3,128; 7,60; 73,16; 79,21-26]

98 – O, kıyamet günü halkının önüne düşecek, onları ateşe götürecektir. Vardıkları o yer ne fena bir yerdir! [7,38; 33,67]

99 – Bu dünyada da, kıyamet gününde de peşlerindeki destek, lânet oldu. Ne kötü bir destektir o destek! [28,42; 40,46]

100 – İşte sana bildirdiğimiz bu haberler, helâk olmuş diyarların haberleri.

Onların kiminin izleri hâlâ dururken, kimi biçilmiş ekin gibi yok olmuştur.

101 – Biz onlara zulmetmedik, asıl onlar kendi kendilerine zulmettiler.

Rabbinin azap emri gelince Allah’tan başka taptıkları tanrılar kendilerine hiçbir fayda vermedi.

Hatta onların ziyanlarını artırmaktan başka bir şeye yaramadı.

102 – Halkı zalim olan ülkeleri cezaya çarptırdığı zaman Rabbinin çarpması işte böyle olur!

Şüphesiz ki O’nun çarpması pek acı, pek çetindir!

103 – Bu anlatılan olaylarda, âhiret azabından korkanlar için elbette ibret ve ders vardır.

O gün, bütün insanların bir araya toplandığı mahşer günü olacaktır.

O gün bütün gök ve yer ehlinin tanık olacağı gündür! [40,51; 14,13-14; 18,47]

104 – Biz o günü ancak belirli bir müddete kadar erteleriz.

Dünyanın ömrü sınırsız ve sonsuz olarak devam edip gitmeyecektir. O aslında, günleri sayılı az bir süredir.

105 – O gün gelince, Allah’ın izni olmaksızın hiç kimse konuşamaz.

Artık onlardan kimi bedbaht, kimi mutludur. [78,38; 20,108; 42,7]

106 – Bedbahtlar cehenneme atılacaklar.

Çektikleri azabın dehşetinden, devamlı surette anırıp canları çıkasıya feryad edecekler.

107 – Senin Rabbinin dilemesi hariç, gökler ve yer durdukça, orada ebedî kalacaklardır. Çünkü Rabbin dilediğini yapar. [6,128; 14,48]

Bu âyette cehennemliklerin cezası hakkında “Rabbin dilediğini yapar”, 108. âyette cennetlikler hakkında ise “kesintisi olmayan ihsan” buyurulmasından bazı alimler cennetin ebedî, cehennem azabının ise sonlu olacağı neticesini çıkarmak istemişlerdir. Rabbu’l-alemin ne dilerse onu yapar, kimse onun iradesini sınırlayamaz. Fakat O, genellikle bildiriyor ki âhiret âleminin devamını ve o devam süresinde de azgınların ateşte ebedî kalmalarını dilemiştir.

108 – Mutlu olanlar ise cennettedirler.

Senin Rabbinin dilemesi hariç gökler ve yer durdukça orada ebedi kalacaklardır.

Kesintisi olmayan bir ihsan içinde olacaklardır.

109 – Artık o müşriklerin taptıkları şeylerin kendilerini ne feci akıbete sürükleyeceğinden hiç şüphen olmasın.

Daha önce ataları nasıl tapınıyor idiyse bunlar da onları taklid ederek öylece tapınıyorlar. Biz de elbet müstehakları ne ise, eksiksiz tam tamına ödeyeceğiz.

110 – Mûsâ’ya Tevrat’ı verdik. Kur’ân hakkında senin halkının yaptığı gibi onun hakkında da ihtilaf edip kimi iman, kimi inkâr etti.

Şayet Rabbinin, insanlara mühlet verme vaadi olmasaydı, elbette haklarında nihâi hüküm verilmiş, iş bitirilmiş olurdu.

Bu gerçeğe rağmen, senin halkın hâla, Kur’ân’dan ve azaptan yana şiddetli bir tereddüt ve şüphe içindedir. [10,19; 17,15; 20,129-130; 6,156]

Meal, Nesefî’nin yaptığı isabetli ve güzel tefsire göre verilmiş, böylece konular arasında ilişki kurulmuştur.

111 – Hiç şüphe yok ki Rabbin herkesin işlerinin karşılığını tam tamına ödeyecektir. Çünkü O, onların bütün yaptıklarından haberdardır.

112 – Öyleyse ey Resulüm, sen beraberinde olup tövbe edenlerle birlikte, sana nasıl emredilmişse öyle dosdoğru hareket et.

Aşırı gitmeyin. Çünkü O, yaptığınız her şeyi görmekte olup işlerinizin karşılığını da size verecektir.

113 – Bir de sakın zulmedenlere meyletmeyin, sempati duymayın. Yoksa size ateş dokunur.

Bu âyetle ilgili olarak Hz. Peygamber (a.s.): “Hûd Sûresi ve benzerleri beni ihtiyarlattı” buyurmuştur. Kurtuluş doğruluktadır. Hedefe ulaşmanın en kısa yolu doğruluktur. Böyle olmakla beraber herhangi bir işte doğrunun hangi çizgide olduğunu tayin etmek bazan çok zordur. Ayrıca çeşitli noktalardan ilgisini kesip sarsılmadan dosdoğru olan o çizgi üzerinde yürüyebilmek daha zordur ve yine, istenilen hedefe ulaştıktan sonra, doğruluk üzere sebat etmek büsbütün zordur. İşte Efendimizi ihtiyarlatan, kendisinden ziyade, ümmetinin istikameti koruyup koruyamama endişesidir.

Aslında sizin Allah’tan başka yardımcınız yoktur. Sonra O’ndan da yardım görmezsiniz.

114 – Gündüzün iki tarafında, gecenin gündüze yakın saatlerinde namaz kıl.

Zira böyle güzel işler insandan uzak olmayan günahları silip giderir.

Bu, düşünen ve ibret alanlara bir nasihattır. [3,113; 20,130]

115 – Sabret, zira Allah iyi davrananların mükâfatını zayi etmez.

116 – Sizden önceki nesillerde, dünyada fesat ve düzensizliği menedecek, böylece onları helâk olmaktan koruyacak idrâk ve fazilet sahipleri bulunmalı değil miydi?

Onların içinden görevlerini yaptıklarından ötürü kurtardığımız az kimse var.

Zalimler ise içinde bulundukları refahın ardına düştüler. Doğrusu onlar suçlu kimselerdi.

Bu âyet, iyiliği yayıp kötülüğü önlemeye çalışmanın lüzumunu belirtmektedir. Âyetten anlaşılan diğer bir husus şudur: Eğer bir toplumda, iyilik için çalışanlar yeterli sayıda iseler, genel azap, bir fırsat tanımak için bir süre ertelenir. Eğer toplum, salihlere hakka hizmet için izin vermiyorsa, o toplum helâkini hazırlamış demektir.

117 – Rabbin, halkı dürüst hareket eden hem kendi nefislerini, hem de birbirlerini düzeltmeye çalışan diyarları, haksız yere asla helâk etmez. [43,76]

118-119 – Eğer Rabbin dileseydi bütün insanları hakta ittifak eden bir tek ümmet yapardı.

Fakat O bunu irade etmediğinden ittifak etmemişlerdir

ve işte böylece ihtilaf eder vaziyette devam edeceklerdir.

Ancak Rabbinin lütfederek hakta birleşmeyi nasib ettiği kimseler bunun dışındadır. Esasen O, insanları bunun için yaratmıştır.

Böylece, Rabbinin “Ben cehennemi, bütün cin ve insanlardan müstehak olanlarla dolduracağım” sözü gerçekleşecektir. [11,99; 32,13; 51, 56]

“ve li zâlike halekahum” cümlesi şu iki tefsire elverişlidir. Birincisi: Allah Teâla farklı olmalarını dilemiştir, onları neticede ihtilafa düşmüş olacakları bir şekilde var etmiştir. (Buna göre lâm, akıbet ifade eder). İkincisi: Zamiri, en yakın mezkûrla irtibatlandırıp, Allah onları bu merhametine nail kılmak gayesiyle yaratmıştır. Bu âyet, mukadder bir soruya cevaptır. Hemen önceki kısımla ilgili olarak insan: “Neden yeterli salih insanlar yaratılmıyor?” gibi sorular soracak olursa Allah, hikmeti ile insanlara tercih hakkı verip sonuçlarına katlanma imkânını verdiğini bildirmektedir.

120 – Peygamberlerin haberlerinden, senin kalbini takviye edecek her şeyi sana anlatıyoruz.

Bu sûrede de sana hak ve gerçek, müminlere de bir öğüt ve talimat gelmiştir.

121-122 – İman etmeyenlere de de ki: “Siz yerinizde sayarak elinizden geleni yapın, ama biz de çalışacağız, gerekeni yapacağız.

Siz bizim için felaket gözleyin bakalım, biz de eski ümmetlerin başına gelen felaketlerin size gelmesini gözleyip bekliyoruz.

123 – Bununla beraber, göklerin ve yerin gaybını bilmek Allah’a mahsustur.

Bütün işler hükmetmesi için O’na götürülür.

Öyleyse sen yalnız O’na ibadet et, yalnız O’na dayan, O’na güven.

Rabbin yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.